Wat lateraal denken voorkomt

Een probleem lijkt soms onoplosbaar omdat de eerste verklaring nooit meer ter discussie komt. We zoeken betere oplossingen binnen hetzelfde verhaal, terwijl de vraag misschien verkeerd is geformuleerd. Anders leren kijken begint dan met een eenvoudige stap: vaststellen wat we weten, wat we aannemen en welke informatie ontbreekt.

Steven D. Levitt en Stephen J. Dubner moedigen in Think Like a Freak aan om vertrouwde redeneringen opnieuw te onderzoeken. Dat sluit aan bij wat vaak lateraal denken wordt genoemd: een andere invalshoek proberen. Het betekent niet dat een verrassend antwoord automatisch beter is. Een ongewone verklaring moet even zorgvuldig worden getoetst als een bekende.

De vraag bevat soms al een conclusie

Waarom zijn onze klanten zo ongeduldig? klinkt als een onderzoeksvraag, maar neemt al aan dat ongeduld het probleem is. Misschien ontbreekt informatie over de levertijd of krijgen mensen tegenstrijdige antwoorden. Een neutralere vraag is wat klanten ervaren tussen bestelling en levering.

Probeer een probleem daarom eerst beschrijvend te formuleren. Wat gebeurt er, bij wie, hoe vaak en onder welke omstandigheden? Vermijd woorden die de oorzaak al vastleggen. Dat maakt ruimte voor verklaringen die je anders mogelijk niet zou overwegen en voorkomt dat het onderzoek alleen bevestigt wat het team vooraf dacht.

Eén oorzaak maakt een verhaal prettig eenvoudig

Bij ingewikkelde maatschappelijke problemen is het verleidelijk om één doorslaggevende factor aan te wijzen. Het oorspronkelijke artikel deed dat bij armoede, conflicten en gezondheidsverschillen. Zulke brede onderwerpen laten zich niet zorgvuldig verklaren met een paar zinnen over een volledige bevolking of een heel continent.

Een bruikbaardere aanpak is de vraag afbakenen. Over welke periode, plaats en uitkomst gaat het? Welke factoren worden vergeleken en welke alternatieve verklaringen zijn onderzocht? Je hoeft niet onmiddellijk alles te verklaren om iets te leren. Een kleine, goed onderzochte vraag kan meer opleveren dan een groot verhaal dat nauwelijks te controleren is.

Verrassing is geen bewijs

Een onverwachte verklaring blijft gemakkelijk hangen. Dat is prettig voor een verhaal, maar zegt niets over de juistheid. Vraag daarom niet alleen of een idee origineel klinkt, maar ook welk bewijs het ondersteunt en welke waarneming ertegen zou spreken.

Neem een fictief bedrijf dat denkt dat klanten afhaken door de prijs. Een andere medewerker vermoedt dat het formulier te ingewikkeld is. Beide verklaringen zijn mogelijk. Je kunt gesprekken voeren, bekijken waar mensen stoppen en een eenvoudiger formulier testen. De nieuwe invalshoek krijgt pas waarde wanneer je haar verbindt met een onderzoekbare vraag.

Wat het voorbeeld van maagzweren leert

De ontdekking van Helicobacter pylori laat zien dat gevestigde verklaringen kunnen veranderen door onderzoek. Barry Marshall en Robin Warren ontvingen in 2005 de Nobelprijs voor hun ontdekking van de bacterie en haar rol bij gastritis en maagzweren. Hun werk bracht een belangrijke verandering in het begrip van deze aandoeningen.

Daarbij is nauwkeurigheid nodig. Niet iedere maagzweer heeft dezelfde oorzaak. Het Amerikaanse NIDDK noemt zowel H. pylori-infectie als het gebruik van bepaalde ontstekingsremmende pijnstillers, de NSAID’s, als veelvoorkomende oorzaken. De les is dus niet dat één held alle problemen met één verklaring oplost. Het gaat om waarnemingen, onderzoek en bereidheid om kennis bij te stellen.

Maak ruimte voor niet weten

Een team kan moeite hebben met onzekerheid, zeker wanneer snel een besluit wordt verwacht. Toch is een expliciet ontbrekend gegeven nuttiger dan een aanname die ongemerkt als feit wordt behandeld. Schrijf daarom op wat nog niet duidelijk is en welke onzekerheid het besluit werkelijk beïnvloedt.

Niet iedere vraag vraagt uitgebreid onderzoek. Soms volstaat een kleine proef of een gesprek met de mensen die het proces uitvoeren. Soms zijn specialistische kennis en meer gegevens nodig. De kunst is om de inspanning te laten passen bij het belang van de beslissing en de mogelijke gevolgen van een fout.

Laat anderen eerst zelfstandig kijken

Wanneer de meest ervaren persoon meteen een verklaring geeft, kan de rest daarop voortbouwen zonder eigen observaties te delen. Vraag deelnemers daarom eerst kort op te schrijven wat zij zien en welke oorzaken zij mogelijk achten. Vergelijk daarna de verschillen.

Kies één alternatief dat je kunt toetsen en spreek vooraf af wat de uitkomst zou betekenen. Als het idee niet klopt, heb je iets geleerd. Als het wel steun krijgt, onderzoek je de volgende stap. Lateraal denken wordt zo een werkbare gewoonte: niet voortdurend tegendraads zijn, maar voldoende ruimte houden om een vertrouwd probleem anders te zien en die nieuwe blik eerlijk te controleren.

Al tien jaar verzorgt Online Solutions Group BV het onderhoud en de verdere ontwikkeling van CompanyGids. Eigenaar Sergej Dergatsjev bouwt daarmee verder aan de bedrijvengids. Voor zakelijke contacten vindt u detailhandel via internet en postorder en bedrijven voor softwareontwikkeling op CompanyGids. Bekijk ook de diensten van OSG op het gebied van digitale ondersteuning: Online Solutions Group.